{"id":715701,"date":"2019-08-06T02:28:08","date_gmt":"2019-08-06T02:28:08","guid":{"rendered":"http:\/\/www.universe.expert\/?p=715701"},"modified":"2019-08-06T02:28:08","modified_gmt":"2019-08-06T02:28:08","slug":"planetoidy-asteroidy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.universe.expert\/?p=715701","title":{"rendered":"Planetoidy \/ Asteroidy"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>Planetoida – <\/strong>(planeta + gr. e\u00eddos \u2013 posta\u0107), asteroida (gr. asteroeid\u00e9s \u2013 gwia\u017adzisty), planetka (ang. minor planet) \u2013 cia\u0142o niebieskie o ma\u0142ych rozmiarach (od kilku metr\u00f3w do czasem ponad 1000 km), obiegaj\u0105ce gwiazd\u0119 (w szczeg\u00f3lno\u015bci S\u0142o\u0144ce), posiadaj\u0105ce sta\u0142\u0105 powierzchni\u0119 skaln\u0105 lub lodow\u0105, bardzo cz\u0119sto \u2013 przede wszystkim w przypadku planetoid o mniejszych rozmiarach i ma\u0142o masywnych \u2013 o nieregularnym kszta\u0142cie, cz\u0119sto nosz\u0105cym znamiona kolizji z innymi podobnymi obiektami.<\/p>\n

W styczniu 2019 roku znanych by\u0142o ponad 790 tys. planetoid (w tym ponad 520 tys. ponumerowanych, z czego ponad 21 tys. ma tak\u017ce nazwy w\u0142asne)[a], z kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 porusza si\u0119 po orbitach nieznacznie nachylonych do ekliptyki, pomi\u0119dzy orbitami Marsa i Jowisza \u2013 w tzw. g\u0142\u00f3wnym pasie planetoid. Jeszcze wi\u0119ksza zapewne jest liczba planetoid w Pasie Kuipera, jednak odkryto dotychczas niewielk\u0105 ich cz\u0119\u015b\u0107, a nachylenie ich orbit do ekliptyki mo\u017ce by\u0107 znaczne.<\/p>\n

Trudno oszacowa\u0107 ca\u0142kowit\u0105 liczb\u0119 planetoid wyst\u0119puj\u0105cych w Uk\u0142adzie S\u0142onecznym; wynosi ona zapewne wiele milion\u00f3w. Sam g\u0142\u00f3wny pas planetoid zawiera wed\u0142ug aktualnych szacunk\u00f3w od 1,1 do 1,9 miliona planetoid o \u015brednicy co najmniej 1 km oraz dziesi\u0105tki milion\u00f3w mniejszych.<\/p>\n

W pa\u017adzierniku 2017 odkryto 1I\/\u02bbOumuamua, pierwszy obiekt, kt\u00f3ry pocz\u0105tkowo zosta\u0142 uznany za planetoid\u0119 pochodz\u0105c\u0105 spoza Uk\u0142adu S\u0142onecznego. Jednak zaobserwowane p\u00f3\u017aniej niegrawitacyjne przy\u015bpieszanie obiektu wskazuje, \u017ce mo\u017ce on by\u0107 jednak komet\u0105.<\/p>\n

Powstanie planetoid<\/b><\/p>\n

Regu\u0142a Titiusa-Bodego przewiduje, \u017ce pomi\u0119dzy orbitami Marsa i Jowisza (w odleg\u0142o\u015bci oko\u0142o 2,8 au od S\u0142o\u0144ca) powinna znajdowa\u0107 si\u0119 planeta. Jednak obszar o szeroko\u015bci oko\u0142o 500 milion\u00f3w kilometr\u00f3w takiego obiektu nie zawiera. Ju\u017c w XVII wieku faktem tym zainteresowa\u0142 si\u0119 Jan Kepler, jednak dopiero pod koniec XVIII wieku zacz\u0119to si\u0119 szerzej interesowa\u0107 tym zagadnieniem, a pocz\u0105tek kolejnego stulecia przyni\u00f3s\u0142 obserwacyjne rozwi\u0105zanie kwestii braku planety. Pierwszy obiekt, nazwany p\u00f3\u017aniej Ceres (obecnie klasyfikowany jako planeta kar\u0142owata), wype\u0142niaj\u0105cy luk\u0119 pomi\u0119dzy orbitami Marsa i Jowisza odkry\u0142 1 stycznia 1801 roku Giuseppe Piazzi w Palermo. Kolejne lata przynios\u0142y odkrycia wi\u0119kszej liczby tych cia\u0142 niebieskich, kt\u00f3re nazwano planetoidami.<\/p>\n

Wed\u0142ug najbardziej prawdopodobnej hipotezy, planetoidy powstawa\u0142y w pocz\u0105tkowym okresie kszta\u0142towania si\u0119 Uk\u0142adu S\u0142onecznego. Tak jak i same planety, utworzy\u0142y si\u0119 one z ob\u0142oku gazowo-py\u0142owego \u2013 pierwotnej mg\u0142awicy, z kt\u00f3rej r\u00f3wnie\u017c powsta\u0142o S\u0142o\u0144ce[8]. Z gazu i py\u0142u mg\u0142awicowego, kt\u00f3ry w gigantycznym dysku wirowa\u0142 wok\u00f3\u0142 S\u0142o\u0144ca, zacz\u0119\u0142y si\u0119 z wolna tworzy\u0107 wi\u0119ksze skupiska materii. Niedu\u017ce, bli\u017csze S\u0142o\u0144ca planety (Merkury, Wenus, Ziemia i Mars) powstawa\u0142y g\u0142\u00f3wnie z cz\u0105stek sta\u0142ych (akrecja), kt\u00f3re jednak cz\u0119sto zawiera\u0142y te\u017c bardziej lotne substancje (np. wod\u0119). Gazowe olbrzymy (Jowisz, Saturn, Uran i Neptun) potrafi\u0142y przechwyci\u0107 tak\u017ce gazy. Pomi\u0119dzy Marsem a Jowiszem mog\u0142aby utworzy\u0107 si\u0119 teoretycznie kolejna planeta, jednak \u2013 jak dzi\u015b si\u0119 uwa\u017ca \u2013 silne oddzia\u0142ywanie grawitacyjne Jowisza nie dopu\u015bci\u0142o do po\u0142\u0105czenia si\u0119 mniejszych cia\u0142. W ten spos\u00f3b pozosta\u0142y mniejsze i ma\u0142o masywne cia\u0142a, kt\u00f3rych by\u0142o bardzo wiele. Silne oddzia\u0142ywanie gigantycznego Jowisza wytr\u0105ca\u0142o je z ich orbit, w wyniku czego zderza\u0142y si\u0119 one cz\u0119sto, zmieniaj\u0105c swoje trajektorie.<\/p>\n

Og\u00f3lnie ewolucja planetoid zale\u017ca\u0142a od odleg\u0142o\u015bci od S\u0142o\u0144ca, czasu akrecji i ich wielko\u015bci. W pobli\u017cu S\u0142o\u0144ca lotne zwi\u0105zki (w tym woda) by\u0142y w postaci gazowej. Dalej od S\u0142o\u0144ca zwi\u0105zki te mog\u0142y wchodzi\u0107 w sk\u0142ad minera\u0142\u00f3w (np. tworz\u0105c serpentynit), a jeszcze dalej sama woda wyst\u0119powa\u0142a w stanie sta\u0142ym. Dlatego dalsze od S\u0142o\u0144ca planetoidy zawieraj\u0105 wi\u0119cej wody (w postaci lodu). Czas akrecji okre\u015bla\u0142 zawarto\u015b\u0107 kr\u00f3tko\u017cyciowych izotop\u00f3w promieniotw\u00f3rczych (g\u0142\u00f3wnie izotopu 26Al)[9]. Te izotopy by\u0142y g\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em ciep\u0142a. W przypadku ma\u0142ych cia\u0142 jednak ogrzewanie to niewiele mog\u0142o zwi\u0119kszy\u0107 temperatur\u0119 cia\u0142a, wskutek szybkiej utraty ciep\u0142a i nie nast\u0105pi\u0142 tam istotny metamorfizm. Natomiast du\u017ce planetoidy zosta\u0142y ogrzane do temperatury topnienia krzemian\u00f3w i dosz\u0142o tam do dyferencjacji magmy jak na planetoidzie Westa. Istotnym czynnikiem ewolucji planetoid s\u0105 te\u017c zderzenia pomi\u0119dzy nimi. Zderzenia doprowadza\u0142y niejednokrotnie do rozbicia wielu z nich na mniejsze obiekty. Fragmenty te cz\u0119sto docieraj\u0105 na Ziemi\u0119 jako meteoryty. Niekt\u00f3re r\u00f3\u017cnice w sk\u0142adzie obserwowanych dzi\u015b planetek t\u0142umaczy\u0107 mo\u017cna tym, \u017ce pochodz\u0105 one z r\u00f3\u017cnych warstw wcze\u015bniej rozbitych planetozymali, z kt\u00f3rych wykszta\u0142ca\u0142y si\u0119 planetoidy. Konkurencyjna teoria wysuni\u0119ta przez profesora Thomasa van Flandera m\u00f3wi o powstaniu jednego lub kilku du\u017cych cia\u0142 w obr\u0119bie pasa planetoid, kt\u00f3re pod wp\u0142ywem grawitacji Jowisza lub w czasie zderzenia rozpad\u0142y si\u0119. Ta sama teoria t\u0142umaczy powstanie komet jako fragment\u00f3w zniszczonego oko\u0142o 3 mln lat temu lodowego ksi\u0119\u017cyca jednej ze skalnych planet. Obecnie jednak pochodzenie komet wi\u0105\u017ce si\u0119 z tzw. Ob\u0142okiem Oorta.<\/p>\n

Podobnie zapewne wygl\u0105da\u0142o powstawanie dalszych planetoid, kt\u00f3re dzi\u015b kr\u0105\u017c\u0105 po orbitach poza Uranem, Neptunem oraz jeszcze dalej. W ich sk\u0142adzie mo\u017cna jednak stwierdzi\u0107 wi\u0119cej lodu wodnego. Dla astronom\u00f3w niezwykle wa\u017cne jest poznanie fizyki tych cia\u0142 (podobnie jak i komet), gdy\u017c w rozszyfrowaniu ich historii ukryte s\u0105 tajniki powstania ca\u0142ego Systemu S\u0142onecznego.<\/p>\n

Orbity planetoid oraz ich wyst\u0119powanie<\/b><\/p>\n

Orbity wielu planetoid cechuje znaczny mimo\u015br\u00f3d oraz to, \u017ce s\u0105 one bardzo g\u0119sto rozmieszczone w pewnych obszarach Uk\u0142adu S\u0142onecznego, co znaczy, \u017ce ich orbity s\u0105 podobne. Spora ilo\u015b\u0107 planetoid kr\u0105\u017c\u0105cych poza orbit\u0105 Neptuna wykazuje si\u0119 tak\u017ce trajektoriami znacznie nachylonymi do ekliptyki.<\/p>\n

Najcz\u0119\u015bciej wymieniane w literaturze astronomicznej grupy planetoid<\/b><\/p>\n