{"id":7102,"date":"2016-04-04T11:22:23","date_gmt":"2016-04-04T11:22:23","guid":{"rendered":"http:\/\/www.universe.expert\/?p=7102"},"modified":"2016-04-04T11:22:23","modified_gmt":"2016-04-04T11:22:23","slug":"zakon-iluminatow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.universe.expert\/?p=7102","title":{"rendered":"Zakon iluminat\u00f3w"},"content":{"rendered":"

\"hqdefault\"<\/a>Iluminaci bawarscy<\/b>, w\u0142a\u015bciwie Zakon Iluminat\u00f3w<\/a><\/i> (od \u0142aci\u0144skiego<\/a>illuminatus<\/i> \u2013 o\u015bwiecony, l. mn. illuminati<\/i>) \u2013 istniej\u0105ce przez kr\u00f3tki czas tajne stowarzyszenie<\/a>, maj\u0105ce na celu uczynienie zb\u0119dnym panowania ludzi nad lud\u017ami poprzezo\u015bwiecenie<\/a> i doskonalenie moralne. Zosta\u0142o za\u0142o\u017cone 1 maja 1776 przez filozofa<\/a> i znawc\u0119 prawa ko\u015bcielnego<\/a>Adama Weishaupta<\/a> w Ingolstadt<\/a> i dzia\u0142a\u0142o do jego zakazania w elektoracie Bawarii<\/a> w 1785.<\/p>\n

Rzekome dalsze istnienie iluminat\u00f3w bawarskich sta\u0142o si\u0119 osnow\u0105 wielu teorii spiskowych<\/a>. Wed\u0142ug nich efektem tajnej dzia\u0142alno\u015bci tego stowarzyszenia mia\u0142a by\u0107 mi\u0119dzy innymi rewolucja francuska<\/a>. Przypisywano mu walk\u0119 z Ko\u015bcio\u0142em katolickim<\/a> i d\u0105\u017cenie do panowania nad \u015bwiatem.<\/p>\n

Historia – Za\u0142o\u017cenie<\/strong><\/p>\n

Uniwersytet w Ingolstadt<\/a> by\u0142 w ko\u0144cu XVIII w. ca\u0142kowicie opanowany przez dawnych jezuit\u00f3w<\/a>, kt\u00f3rych zakon zosta\u0142 rozwi\u0105zany w 1773. Dwudziestoo\u015bmioletni profesor prawa ko\u015bcielnego<\/a> i filozofii praktycznej, Adam Weishaupt (1748\u20131830), jako jedyny z grona pedagogicznego nie mia\u0142 jezuickiej przesz\u0142o\u015bci. Z tego powodu by\u0142 izolowany w\u015br\u00f3d nauczycieli. Wp\u0142yn\u0119\u0142o to na jego entuzjazm dla ideio\u015bwiecenia<\/a>. Pierwszego maja 1776 Weishaupt razem z dwoma swoimi studentami za\u0142o\u017cy\u0142 Zwi\u0105zek Perfektibilist\u00f3w<\/i> (niem.: Bund der Perfektibilisten<\/i>) (z \u0142aci\u0144skiegoperfectibilis<\/i>: zdolny do doskonalenia). Jako symbol stowarzyszenia wybra\u0142 sow\u0119<\/a> –atrybut<\/a> rzymskiej bogini m\u0105dro\u015bci Minerwy<\/a>. Weishaupt pragn\u0105\u0142 chroni\u0107 swych student\u00f3w przed jezuickimi intrygami, kt\u00f3re wsz\u0119dzie podejrzewa\u0142, przede wszystkim jednak chcia\u0142 im zapewni\u0107 dost\u0119p do wsp\u00f3\u0142czesnej, krytycznej wobec Ko\u015bcio\u0142a literatury. W tym celu za\u0142o\u017cy\u0142 Tajny Zwi\u0105zek M\u0105dro\u015bci<\/i> (niem. Geheimer Weisheitsbund<\/i>), b\u0119d\u0105cy pocz\u0105tkowo jedynie k\u00f3\u0142kiem czytelniczym, licz\u0105cym nie wi\u0119cej ni\u017c 20 cz\u0142onk\u00f3w.<\/p>\n

Weishaupt postrzega\u0142 zakon r\u00f3\u017cokrzy\u017cowc\u00f3w<\/a> jako stale wzmacniaj\u0105ce si\u0119 si\u0142y z\u0142a, kt\u00f3rym nale\u017cy si\u0119 przeciwstawi\u0107. O tym mistycznym<\/a>, zwi\u0105zanym zwolnomularstwem<\/a> zakonie pisa\u0142 w 1790 w swoim dziele Pythagoras oder Betrachtungen \u00fcber die geheime Welt- und Regierungskunst<\/i>:<\/p>\n\n\n\n
\n
Dwie okoliczno\u015bci mia\u0142y decyduj\u0105ce znaczenie. Mniej wi\u0119cej w tym czasie [1776] oficer nazwiskiem Ecker za\u0142o\u017cy\u0142 w Burghausen lo\u017c\u0119, kt\u00f3ra zajmowa\u0142a si\u0119 alchemi\u0105 i zacz\u0119\u0142a si\u0119 gwa\u0142townie rozszerza\u0107. Jeden z cz\u0142onk\u00f3w tej lo\u017cy przyby\u0142 do Ingolstadt, aby zwerbowa\u0107 tu najzdolniejszych student\u00f3w. Na nieszcz\u0119\u015bcie jego wyb\u00f3r pad\u0142 na tych, na kt\u00f3rych i ja mia\u0142em oko. My\u015bl, \u017ce dobrze rokuj\u0105cy m\u0142odzie\u0144cy mieliby zosta\u0107 w ten spos\u00f3b zgubieni, \u017ce mia\u0142bym patrze\u0107, jak opanowuje ich ta zaraza, jak staczaj\u0105 si\u0119 w z\u0142otor\u00f3bstwo i podobne szale\u0144stwa, my\u015bl ta by\u0142 dla mnie bolesna i niezno\u015bna. Dlatego poszed\u0142em po rad\u0119 do m\u0142odego cz\u0142owieka, kt\u00f3rego darzy\u0142em najwi\u0119kszym zaufaniem. Ten zach\u0119ci\u0142 mnie do u\u017cycia mojego wp\u0142ywu na student\u00f3w, aby jak to tylko mo\u017cliwe uporz\u0105dkowa\u0107 ten nie\u0142ad, przez skuteczne antidotum, przez za\u0142o\u017cenie towarzystwa.<\/span><\/em><\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

W 1778 Franz Xaver von Zwack<\/a>, dawny ucze\u0144 Weishaupta i p\u00f3\u017aniejszy administrator bawarskiej cz\u0119\u015bci Palatynatu<\/a>, przeprowadzi\u0142 reorganizacj\u0119 zakonu, dzi\u0119ki czemu zacz\u0105\u0142 si\u0119 on bardziej dynamicznie rozwija\u0107. Weishaupt zaproponowa\u0142 now\u0105 nazw\u0119 Zakon Pszcz\u00f3\u0142<\/i> (niem. \u201eBienenorder\u201d). Mia\u0142o to wyra\u017ca\u0107 ide\u0119, \u017ce cz\u0142onkowie pod kierunkiem kr\u00f3lowej pszcz\u00f3\u0142 b\u0119d\u0105 zbiera\u0107 nektar wiedzy. Zdecydowano si\u0119 jednak na Zwi\u0105zek Iluminat\u00f3w<\/i> (niem. \u201eBund der Illuminaten\u201d), a nast\u0119pnieZakon Iluminat\u00f3w<\/i> (niem. \u201eIlluminatenorden\u201d). W 1780 liczy\u0142 on oko\u0142o 60 cz\u0142onk\u00f3w.<\/p>\n

Kr\u00f3tki rozkwit<\/strong><\/p>\n

Dalsza reorganizacja mia\u0142a miejsca po wst\u0105pieniu dolnosakso\u0144skiego<\/a> szlachcicabarona Adolpha Knigge<\/a>. Przyst\u0105pi\u0142 on 1 lipca 1780 do lo\u017cy L\u2019Union<\/i> we Frankfurcie nad Menem, zwerbowany przez bawarskiego urz\u0119dnika dworskiego Constantina Constanzo i rozwin\u0105\u0142 aktywn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107. Do tego czasu zakon, jak pisa\u0142 Weishaupt \u201ew zasadzie nie istnia\u0142, jak tylko w mojej g\u0142owie\u201d. Knigge nada\u0142 mu w 1782 struktur\u0119 podobn\u0105 do maso\u0144skiej. Powsta\u0142 te\u017c tak zwany areopag<\/a> z Weishauptem, Kniggem i reszt\u0105 kierownictwa zakonu. Nowa organizacja pozwoli\u0142a iluminatom na rekrutacj\u0119 licznych mason\u00f3w, a nawet przej\u0119cie ca\u0142ych l\u00f3\u017c.<\/p>\n

Niemiecka masoneria prze\u017cywa\u0142a kryzys zwi\u0105zany z rozpadem Rytu \u015acis\u0142ej Obserwy<\/a> w 1776. Masoneria by\u0142a pocz\u0105tkowo apolitycznym, romantycznym ruchem, uwa\u017caj\u0105cym si\u0119 za nast\u0119pc\u0119 rozwi\u0105zanych w 1312 templariuszy<\/a>. Karl Gotthelf von Hund und Altengrotkau<\/a> przej\u0105\u0142 przewodnictwo niemieckich lo\u017cy. Przez d\u0142ugie lata twierdzi\u0142 on, \u017ce pozostaje w kontakcie z \u201eNieznanymi Starszymi\u201d, wyjawiaj\u0105cym mu najg\u0142\u0119bsze tajemnice wolnomularstwa. Po \u015bmierci von Hunda w 1776 r. nie ujawnili si\u0119 \u017cadni \u201eTajni Starsi\u201d. Masoni czuli si\u0119 zagubieni. Pomi\u0119dzy 16 lipca a 1 wrze\u015bnia 1776 r. odby\u0142 si\u0119 w Wilhelmsbad<\/a> wielki konwent wolnomularzy \u015acis\u0142ej Obserwy. Dwaj przedstawiciele iluminat\u00f3w, Knigge i radykalny zwolennik O\u015bwiecenia Franz Dietrich von Ditfurth<\/a>, zdo\u0142ali przekona\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 zgromadzonych do swojego zakonu. Rywalizuj\u0105cy z nimi r\u00f3\u017cokrzy\u017cowcy pozostali w mniejszo\u015bci. Na stron\u0119 iluminat\u00f3w przeszed\u0142 nawet czo\u0142owy przedstawiciel \u015acis\u0142ej Obserwy Johann Christoph Bode<\/a>.<\/p>\n

Kryzys i zakaz dzia\u0142alno\u015bci<\/strong><\/p>\n

W nast\u0119pstwie opisanych wy\u017cej zdarze\u0144 liczba cz\u0142onk\u00f3w gwa\u0142townie ros\u0142a. Ten sukces by\u0142 jednak jednocze\u015bnie pocz\u0105tkiem ko\u0144ca: Weishaupt krytykowa\u0142, \u017ce przyj\u0119to zbyt wielu cz\u0142onk\u00f3w bez sprawdzenia, czy s\u0105 przydatni dla cel\u00f3w zakonu. Knigge stwierdzi\u0142, \u017ce jego wysi\u0142ki przy rekrutacji nowych cz\u0142onk\u00f3w nie zosta\u0142y docenione i grozi\u0142 w listach, \u017ce ujawni tajemnice zakonu jezuitom i r\u00f3\u017cokrzy\u017cowcom. Tym jednak tylko wzmocni\u0142 brak zaufania u Weishaupta. Wzbudza\u0142o tak\u017ce znaczne obawy u Weishaupta, \u017ce Knigge i Bode wci\u0105gn\u0119li do zakonu przedstawicieli absolutystycznej w\u0142adzy<\/a>, jak ksi\u0105\u017c\u0119ta: Karol Hessen-Kassel<\/a>, Ferdynand z Brunszwiku<\/a>, Ernest II z Saksonii-Gothy<\/a> i Karol August z Saksonii-Weimaru<\/a>. Rzeczywi\u015bcie Karol August i jego tajny radca Johann Wolfgang von Goethe<\/a> wst\u0105pili do iluminat\u00f3w aby zbada\u0107 zakon.<\/p>\n

Sp\u00f3r mi\u0119dzy Weishauptem a Knigge zaostrzy\u0142 si\u0119 do tego stopnia, \u017ce grozi\u0142 rozbiciem zakonu. W lutym 1784 zwo\u0142ano w Weimarze s\u0105d polubowny nazwany kongresem. Brali w nim udzia\u0142 mi\u0119dzy innymi Goethe, Johann Gottfried Herder<\/a> i ksi\u0105\u017c\u0119 Ernest II. Niespodziewanie dla Kniggego kongres zdecydowa\u0142 o powo\u0142aniu ca\u0142kiem nowego areopagu. Obie wiod\u0105ce osobisto\u015bci zakonu mia\u0142y zrezygnowa\u0107 ze swoich funkcji. Pozornie by\u0142 to zno\u015bny kompromis. Poniewa\u017c jednak za\u0142o\u017cyciel zakonu zachowa\u0142, jak by\u0142o do przewidzenia, swoje wp\u0142ywy nawet bez formalnej pozycji w areopagu, oznacza\u0142o to dotkliw\u0105 pora\u017ck\u0119 Kniggego. 1 lipca 1784 Knigge opu\u015bci\u0142 zakon iluminat\u00f3w. Zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 on nast\u0119pnie przeciwko \u201emodnemu szale\u0144stwu\u201d, pr\u00f3bowaniu ulepszenia \u015bwiata poprzez tajne stowarzyszenia. Weishaupt przekaza\u0142 kierownictwo zakonu hrabiemu Johannowi Martinowi zu Stolberg-Ro\u00dfla.<\/p>\n

W tym czasie tajne stowarzyszenia \u015bci\u0105gn\u0119\u0142y na siebie uwag\u0119 w\u0142adz bawarskich. W\u0142adze uwa\u017ca\u0142y za podejrzane cele o\u015bwieceniowych tajnych zakon\u00f3w nakierowanych na zmian\u0119 tradycyjnego porz\u0105dku, pr\u00f3buj\u0105cych przez zdobywanie wp\u0142yw\u00f3w w urz\u0119dach publicznych osi\u0105gn\u0105\u0107 \u201eracjonalne pa\u0144stwo\u201d. W konsekwencji elektor Karol Teodor<\/a> zakaza\u0142 22 czerwca 1784 dzia\u0142alno\u015bci wszystkich stowarzysze\u0144 i zwi\u0105zk\u00f3w, za\u0142o\u017conych bez zgody pa\u0144stwa.<\/p>\n

Pod naciskiem kanclerza von Kreittmayra, r\u00f3\u017cokrzy\u017cowca von T\u00f6rringa i innych dworzan, zosta\u0142 wydany 2 marca 1785 kolejny edykt wymieniaj\u0105cy tym razem nazwy iluminat\u00f3w i wolnomularzy oraz zakazuj\u0105cy ich dzia\u0142alno\u015bci jako zdradzieckiej i wrogiej wobec religii. Podczas przeszuka\u0144 dom\u00f3w cz\u0142onk\u00f3w zakonu znaleziono r\u00f3\u017cne dokumenty wskazuj\u0105ce na radykalne cele organizacji. Dokumenty znalezione przy zmar\u0142ym kurierze dostarczy\u0142y w\u0142adzom nazwisk kilku cz\u0142onk\u00f3w. Tego samego roku papie\u017c Pius VI<\/a> uzna\u0142 w dw\u00f3ch listach (z 18 czerwca i 12 listopada) do biskupa Freisinga<\/a>, \u017ce cz\u0142onkostwo w zakonie jest nie do pogodzenia z wiar\u0105 katolick\u0105.<\/p>\n

Prze\u015bladowania b\u0119d\u0105ce nast\u0119pstwem zakaz\u00f3w dzia\u0142alno\u015bci z lat 1784\/85 nie by\u0142y szczeg\u00f3lnie dotkliwe. Dosz\u0142o do przeszuka\u0144 i konfiskat. Kilku radc\u00f3w dworu i urz\u0119dnik\u00f3w straci\u0142o swoje stanowiska. Kilku cz\u0142onk\u00f3w zakonu musia\u0142o opu\u015bci\u0107 kraj, ale \u017caden nie zosta\u0142 aresztowany. Sam Weishaupt, o kt\u00f3rym w\u0142adze nie wiedzia\u0142y, \u017ce by\u0142 cz\u0142onkiem zakonu, mia\u0142 status podejrzanego. Uda\u0142o mu si\u0119 zbiec najpierw do wolnego miasta<\/a>Regensburga<\/a>, a w 1787 do Gothy<\/a>, gdzie ksi\u0105\u017c\u0119 Ernest II ofiarowa\u0142 mu synekur\u0119 radcy dworu. Ten iluminacki ksi\u0105\u017c\u0119 posiada\u0142 bogaty zbi\u00f3r dokument\u00f3w, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 wa\u017cnym \u017ar\u00f3d\u0142em do historii zakonu. Jest to tak zwana szwedzka skrzynia<\/i> b\u0119d\u0105ca od 1990 przedmiotem bada\u0144.<\/p>\n

W kwietniu 1785 hrabia Stolberg-Ro\u00dfla og\u0142osi\u0142 oficjalnie czasowe zawieszenie dzia\u0142alno\u015bci zakonu. Bode wykorzysta\u0142 ten fakt, \u017ceby utrzymywa\u0107 istnienie iluminat\u00f3w. Powo\u0142a\u0142 do \u017cycia weimarski \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 Minerwy\u201d i \u201eZakon niewidzialnych przyjaci\u00f3\u0142\u201d. Ostro anty-iluminacki klimat lat rewolucji zmusi\u0142 go jednak w 1790 do zaprzestania stara\u0144. Badacze zgadzaj\u0105 si\u0119, \u017ce zakon iluminat\u00f3w zosta\u0142 w pe\u0142ni zlikwidowany.<\/p>\n

16 sierpnia 1787 zosta\u0142 wydany trzeci, jeszcze ostrzejszy edykt, karz\u0105cy rekrutacj\u0119 cz\u0142onk\u00f3w do masonerii i iluminat\u00f3w kar\u0105 \u015bmierci. Mo\u017cna z tego wywnioskowa\u0107, \u017ce w kr\u0119gach w\u0142adzy wierzono w dalsze istnienie iluminat\u00f3w. Przy\u0142apani cz\u0142onkowie zakonu w s\u0142u\u017cbie pa\u0144stwowej, je\u015bli chcieli zachowa\u0107 swoje stanowiska, musieli odby\u0107 pe\u0142n\u0105 spowied\u017a i zrzec si\u0119 cz\u0142onkostwa. Zwack i inni cz\u0142onkowie z\u0142o\u017cyli pisemne zeznania. Niekt\u00f3re z nich zosta\u0142y opublikowane, posiadaj\u0105 jednak niewielk\u0105 warto\u015b\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142ow\u0105. Publikacje te wywo\u0142a\u0142y jednak pierwsz\u0105 fal\u0119 anty-iluminackiej histerii. Wsz\u0119dzie doszukiwano si\u0119 machinacji radykalnych, o\u015bwieceniowych, tajnych stowarzysze\u0144. Druga, du\u017co mocniejsza fala tej histerii nap\u0142yn\u0119\u0142a po rewolucji francuskiej<\/a>, gdy dosz\u0142o do zmieszania strachu przed jakobinami<\/a> ze starszym strachem przed iluminatami w szczeg\u00f3lny rodzaj fantazji. W tych okoliczno\u015bciach bawarski minister Montgelas<\/a> (cho\u0107 sam by\u0142 wcze\u015bniej iluminatem) zabroni\u0142 dzia\u0142alno\u015bci tajemnych stowarzysze\u0144 najpierw w 1799, a potem w 1804. Jak bardzo niemiecka opinia publiczna w latach francuskiej rewolucji by\u0142a zafascynowana przera\u017caj\u0105cymi tajnymi stowarzyszeniami, \u015bwiadcz\u0105 dzie\u0142a literackie tamtego czasu od Spirytualisty<\/a><\/i> (1787\/89) Friedricha Schillera<\/a> przez Die unsichtbare Loge<\/i> (1793) Jeana Paula<\/a>po Der Gro\u00df-Cophta<\/i> (1792) i Lata nauki Wilhelma Meistra<\/a> (1796) Goethego.<\/p>\n

Na Theresienstra\u00dfe 23 (wcze\u015bniej Am Weinmarkt 298) w Ingolstadt<\/a> znajduje si\u0119 tablica pami\u0105tkowa na budynku, w kt\u00f3rym mie\u015bci\u0142a si\u0119 sala zebra\u0144 iluminat\u00f3w.<\/p>\n

Cele<\/strong><\/h2>\n

W zakonie iluminat\u00f3w panowa\u0142 \u015bwiatopogl\u0105d o\u015bwiecenia. Celem by\u0142o ulepszenie i udoskonalenie \u015bwiata, a tak\u017ce cz\u0142onk\u00f3w zakonu (st\u0105d stara nazwa perfektibili\u015bci<\/i>). Na tej drodze pragn\u0119li iluminaci osi\u0105gn\u0105\u0107 wolno\u015b\u0107<\/a>, rozumian\u0105 tak\u017ce jako wolno\u015b\u0107 polityczna. Iluminaci byli pierwszym znanym politycznym, tajnym zwi\u0105zkiem nowo\u017cytno\u015bci. Weishaupt pisa\u0142 w 1782 w swojej Rede an die neu aufzunehmenden Illuminatos dirigentes<\/i>:<\/p>\n\n\n\n\n
\u201e<\/td>\n\n
\n

Kto chce wprowadzi\u0107 powszechn\u0105 wolno\u015b\u0107, ten propaguje powszechne o\u015bwiecenie: ale o\u015bwiecenie nie jest znajomo\u015bci\u0105 s\u0142\u00f3w, lecz rzeczy, nie jest znajomo\u015bci\u0105 abstrakcyjnej, spekulatywnej, teoretycznej wiedzy, kt\u00f3ra rozdyma ducha, ale serca nie ulepsza.<\/em><\/p>\n<\/div>\n<\/td>\n

\u201d<\/td>\n<\/tr>\n
\u2014 Adam Weishaupt<\/b>,<\/i> Anrede an die neu aufzunehmenden Illuminatos dirigentes, 1782. w: Richard van D\u00fclmen (wyd.):<\/i> Der Geheimbund der Illuminaten. 1977, str.\u00a0183; Origina\u0142<\/a><\/i><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

\u015arodkiem do osi\u0105gni\u0119cia wolno\u015bci by\u0142a dla Weishaupta przede wszystkim edukacja<\/a>. Rozumia\u0142 przez ni\u0105 nie tylko powierzchowne poszerzanie wiedzy, ale w pierwszej linii edukacj\u0119 serc, moralno\u015b\u0107. Mia\u0142a ona umo\u017cliwi\u0107 jednostce panowanie nad sob\u0105. Zewn\u0119trzne formy panowania by\u0142y odrzucane, w szczeg\u00f3lno\u015bci despotyzm absolutystycznych w\u0142adc\u00f3w, ale te\u017c duchowy despotyzm Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Wed\u0142ug tej libertaria\u0144skiej<\/a>utopii<\/a> zakon iluminat\u00f3w zwany \u201ewojskiem moralno\u015bci\u201d mia\u0142 doprowadzi\u0107 do wolnego i r\u00f3wnego spo\u0142ecze\u0144stwa bez w\u0142adc\u00f3w i bez Ko\u015bcio\u0142a.<\/p>\n

W odr\u00f3\u017cnieniu od wojowniczych anarchist\u00f3w XIX\u00a0w. iluminaci wierzyli, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo bez w\u0142adc\u00f3w da si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 bez u\u017cycia przemocy. Weishaupt uwa\u017ca\u0142, \u017ce sama historia pomo\u017ce mu w realizacji tego celu. Pod wp\u0142ywem my\u015blicieli takich jak Joachim z Fiore<\/a> dzieli\u0142 dzieje na trzy epoki. W \u201edzieci\u0144stwie ludzko\u015bci\u201d nie znano w\u0142adzy, w\u0142asno\u015bci i d\u0105\u017cenia do pot\u0119gi. Pojawi\u0142y si\u0119 one dopiero w \u201eepoce m\u0142odo\u015bci\u201d, gdy powsta\u0142y pierwsze pa\u0144stwa osuwaj\u0105ce si\u0119 jednak coraz bardziej w \u201edespotyzm\u201d. To jednak obudzi\u0142o z kolei t\u0119sknot\u0119 za utraconym rajem braku rz\u0105d\u00f3w. Weishaupt pisa\u0142: \u201eDespotyzm b\u0119dzie sam \u015brodkiem, kt\u00f3ry u\u0142atwi drog\u0119 do wolno\u015bci\u201d. W \u201edojrza\u0142ym wieku\u201d ludzko\u015bci despotyzm zostanie bezkrwawo przezwyci\u0119\u017cony dzi\u0119ki t\u0119sknocie za wolno\u015bci\u0105, kt\u00f3r\u0105 sam wywo\u0142a\u0142, poprzez o\u015bwiecenie i wyuczone samoopanowanie. Zadaniem \u201etajnych szk\u00f3\u0142 m\u0105dro\u015bci\u201d, kt\u00f3rych tradycja ci\u0105gnie si\u0119 od wczesnego chrze\u015bcija\u0144stwa, przez wolnomularstwo<\/a> po iluminat\u00f3w jest propagowanie o\u015bwiecenia i przeprowadzenie ludzko\u015bci do \u201eziemi obiecanej\u201d. Cho\u0107 lo\u017ce maso\u0144skie sta\u0142y si\u0119 apolityczne, to jednak mog\u0142y s\u0142u\u017cy\u0107 iluminatom jako maski. W ko\u0144cu \u201eczas rozk\u0142adu\u201d zainicjuje nowy cykl historii.<\/p>\n

W tej wizji historii miesza si\u0119 \u015bredniowieczny millenaryzm<\/a> i nowo\u017cytna utopia<\/a>, staro\u015bwiecki profetyzm<\/a> i nowoczesna prognoza, jak w\u0142asnym dzia\u0142aniem mo\u017cna osi\u0105gn\u0105\u0107 cel. Weishaupt po\u0142\u0105czy\u0142 dwie przeciwstawne postawy. Po pierwsze g\u0142osi\u0142kwietyzm<\/a>, kt\u00f3ry odci\u0105\u017ca\u0142 cz\u0142onk\u00f3w zakonu od odpowiedzialno\u015bci za bieg historii. Po drugie wymaga\u0142 wywrotowej aktywno\u015bci, kt\u00f3ra mia\u0142a os\u0142abi\u0107 istniej\u0105cy system rz\u0105d\u00f3w. Nie by\u0142o oczywiste, kt\u00f3ry z tych aspekt\u00f3w jest wa\u017cniejszy. Z jednej strony nie trzeba by\u0142o nic robi\u0107, gdy\u017c czas absolutystycznych monarchii sam z wewn\u0119trznej logiki musia\u0142 dobiec ko\u0144ca. Z drugiej strony Weishaupt uwa\u017ca\u0142 iluminat\u00f3w za czynnik, kt\u00f3ry przez sw\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107, a nawet samo istnienie b\u0119dzie oddzia\u0142ywa\u0142 na zako\u0144czenie despotyzmu.<\/p>\n

Obalenie absolutystycznych monarchii mia\u0142o by\u0107 osi\u0105gni\u0119te nie na drodze rewolucji<\/a>, lecz \u015brodkami polityki personalnej. D\u0105\u017cono do zaj\u0119cia coraz wi\u0119kszej ilo\u015bci kluczowych stanowisk w despotycznym pa\u0144stwie, po to by stopniowo przej\u0105\u0107 nad nim kontrol\u0119. Nast\u0119pnie iluminaci, jako o\u015bwiecona, kieruj\u0105ca si\u0119 rozs\u0105dkiem i etyk\u0105 elita mieli obj\u0105\u0107 w\u0142adz\u0119. Mia\u0142a to by\u0107 w\u0142adza filozof\u00f3w podobna jak postulowana przez Platona<\/a>. Weishaupt nie wypowiada\u0142 si\u0119, na temat charakteru przysz\u0142ej w\u0142adzy iluminat\u00f3w. Jednak demokracja<\/a>, rozumiana jako suwerenno\u015b\u0107 ludu<\/a>, nie by\u0142a celem iluminat\u00f3w. Odr\u00f3\u017cnia\u0142o ich to od jakobin\u00f3w<\/a>, z kt\u00f3rymi uto\u017csamiali ich p\u00f3\u017aniejsi krytycy. Wed\u0142ug Hansa-Ulricha Wehlera iluminaci stanowili sami cz\u0119\u015b\u0107 o\u015bwieconego absolutyzmu, do przezwyci\u0119\u017cenia kt\u00f3rego si\u0119 przygotowywali.<\/p>\n

Struktura<\/strong><\/h2>\n

Organizacja<\/strong><\/p>\n

Iluminaci byli jednym z licznych towarzystw i organizacji, kt\u00f3re wed\u0142ug J\u00fcrgena Habermasa<\/a>, by\u0142y charakterystyczne dla kszta\u0142towania si\u0119 nowoczesnego fenomenu opinii publicznej w epoce o\u015bwiecenia. Podczas gdy \u015bredniowieczne organizacje, takie jak towarzystwa czytelnicze i dobroczynne mia\u0142y charakter stanowy, to w lo\u017cach mason\u00f3w i r\u00f3\u017cokrzy\u017cowc\u00f3w, a tak\u017ce w tajnych stowarzyszeniach jak iluminaci, istnia\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 kontakt\u00f3w spo\u0142ecznych ponad granicami stanowymi na zasadniczo egalitarnym gruncie.<\/p>\n

W odr\u00f3\u017cnieniu od innych towarzystw nowego typu, iluminaci posiadali wyra\u017anie polityczny program, podczas gdy u wolnomularzy do dzisiaj unika si\u0119 spor\u00f3w wyznaniowych, religijnych lub partyjnych. Wolnomularze przyznaj\u0105 si\u0119 do swojej przynale\u017cno\u015bci i w tym sensie nie stanowi\u0105 w odr\u00f3\u017cnieniu od iluminat\u00f3w tajnego stowarzyszenia. Iluminaci przej\u0119li maso\u0144skie struktury jak lo\u017ce<\/a> oraz system stopni, nie nale\u017celi jednak do masonerii. Nie wsp\u00f3\u0142pracowali r\u00f3wnie\u017c wobediencjach<\/a> i wielkich lo\u017cach.<\/p>\n

Aby m\u00f3c lepiej infiltrowa\u0107 masoneri\u0119, Knigge nada\u0142 iluminatom podczas swojej reformy zakonu opart\u0105 na wolnomularskiej struktur\u0119 z fantazyjnymi nazwami stopni. Ka\u017cdy stopie\u0144 mia\u0142 sw\u00f3j rytua\u0142 inicjacyjny oraz \u201etajemnice\u201d ujawniane inicjowanym. Szk\u00f3\u0142ka ro\u015blin<\/i> mia\u0142a wprowadza\u0107 niedo\u015bwiadczonych do zakonu. Mia\u0142a trzy stopnie: nowicjusz, minerwal (od rzymskiej bogini m\u0105dro\u015bci) i illuminatus minor (\u0142ac.<\/a>ni\u017cszy o\u015bwiecony<\/i>). Oparta na masonerii klasa murarzy<\/i> posiada\u0142a stopnie: ucze\u0144, czeladnik, mistrz, illuminatos maior (\u0142ac. wy\u017cszy o\u015bwiecony<\/i>) oraz illuminatus regens (\u0142ac. wiod\u0105cy o\u015bwiecony<\/i>). Na szczycie znajdowa\u0142a si\u0119 klasa misteryjna<\/i> sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 ze stopni: ksi\u0105dz, regent, magus i rex (\u0142ac.w\u0142adca<\/i>). Ze wzgl\u0119du na kr\u00f3tki czas istnienia zakonu nie zd\u0105\u017cono jednak opracowa\u0107 przepis\u00f3w i ryt\u00f3w dla najwy\u017cszej klasy[25]<\/a><\/sup>[26]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

Ka\u017cdy cz\u0142onek zakonu otrzymywa\u0142 podczas inicjacji<\/a> tajne imi\u0119, kt\u00f3re musia\u0142o mie\u0107 niechrze\u015bcija\u0144skie, a przynajmniej nieortodoksyjne pochodzenie. Weishaupt przyj\u0105\u0142 imi\u0119 wodza staro\u017cytnego powstania niewolnik\u00f3w Spartakusa<\/a>, Knigge \u017cydowskiego filozofa Filona<\/a>, a Goethe \u2013 scytyjskiego<\/a>maga<\/a>Abarisa<\/a>. Tak\u017ce w geografii stosowano kryptonimy (Monachium nazywano Atenami<\/a>, Tyrol<\/a> \u2013 Peloponezem<\/a>, Frankfurt nad Menem<\/a> \u2013 Edes\u0105<\/a>, a Ingolstadt \u2013 Eleusis<\/a>). Tak\u017ce daty podawano wed\u0142ug tajnego kalendarza z perskimi nazwami miesi\u0119cy<\/a>, gdzie rok pierwszy by\u0142 dat\u0105 \u015bmierci Mahometa<\/a> w 632 roku naszej ery.<\/p>\n

Zakonne imiona prowadzi\u0142y do r\u00f3wno\u015bci w\u015br\u00f3d iluminat\u00f3w. Cz\u0142onkowie na pierwszych stopniach wtajemniczenia znali nawzajem jedynie swe tajne imiona. Nie mogli wi\u0119c wiedzie\u0107, kto jest szlachcicem, kto mieszczaninem, kto profesorem uniwersytetu, a kto jedynie celnikiem lub studentem. Zakon narzuca\u0142 swoim cz\u0142onkom rygorystyczny program kszta\u0142cenia. Ka\u017cdy iluminat musia\u0142 si\u0119 duchowo uto\u017csamia\u0107 z patronem swego imienia. Otrzymywa\u0142 tak\u017ce od swoich prze\u0142o\u017conych miesi\u0119czn\u0105 porcj\u0119 wiedzy. Ze wzrostem stopnia, coraz wi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 gra\u0142y w niej dzie\u0142a o\u015bwieceniowe i deistyczne<\/a>. Cz\u0142onek zakonu musia\u0142 codziennie dokumentowa\u0107 sw\u00f3j intelektualny i duchowy rozw\u00f3j w tak zwanych zeszytach quibuslicet<\/i> (z \u0142ac.:quibus licet<\/i> \u2013 komu jest dozwolone [w domy\u015ble: to czyta\u0107]). Je\u015bli zeszyty by\u0142y \u017ale prowadzone lub nie zawiera\u0142y przewidzianych post\u0119p\u00f3w, starszy zakonu wystawia\u0142 \u201eReprochen-Zettel\u201d (fr.<\/a>reproche<\/i> \u2013 \u201ezarzut\u201d, \u201ewym\u00f3wka\u201d, niem. Zettel<\/i>\u2013 \u201ekartka\u201d).<\/p>\n

Przy ca\u0142ej r\u00f3wno\u015bci wewn\u0105trz stopni, istnia\u0142a wyra\u017ana hierarchia pomi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi stopniami zakonu. Ju\u017c na pocz\u0105tku ka\u017cdy inicjowany musia\u0142 przysi\u0105\u015b\u0107 \u201ewieczyste milczenie w niezachwianej lojalno\u015bci i pos\u0142usze\u0144stwie wobec wszystkich starszych i statutu zakonu\u201d. Hierarchi\u0119 wzmacnia\u0142a tak\u017ce ezoteryczna<\/a> struktura zakonu. Nowi cz\u0142onkowie byli celowo wprowadzani w b\u0142\u0105d co do prawdziwych cel\u00f3w zakonu. W \u201eszk\u00f3\u0142ce ro\u015blin\u201d wmawiano jeszcze nowicjuszom, \u017ce w \u017cadnym wypadku nie jest celem zakonu \u201eos\u0142abia\u0107 \u015bwieck\u0105 lub duchow\u0105 w\u0142adz\u0119, panowa\u0107 nad \u015bwiatem i tym podobne\u201d. By\u0142a to nieprawda. Iluminatom na najwy\u017cszych stopniach ujawniano \u201enajwi\u0119ksz\u0105 ze wszystkich tajemnic\u201d, \u201eto co tak wielu gor\u0105co pragn\u0119\u0142o, co tak cz\u0119sto by\u0142o poszukiwane na pr\u00f3\u017cno, doprowadzi\u0107 do doskona\u0142o\u015bci sztuk\u0119 rz\u0105dzenia lud\u017ami i wype\u0142ni\u0107 wszystko, o czym ludzie dot\u0105d tylko \u015bnili i tylko najbardziej o\u015bwieceni uznawali za mo\u017cliwe\u201d. Najg\u0142\u0119bsz\u0105 tajemnic\u0105 iluminat\u00f3w by\u0142 ich w\u0142asny, moralny system rz\u0105d\u00f3w, praktykowany ju\u017c wewn\u0105trz zakonu, a kt\u00f3ry mia\u0142 by\u0107 wprowadzony tak\u017ce poza nim.<\/p>\n

Brak uczciwego i powa\u017cnego podej\u015bcia wobec cz\u0142onk\u00f3w ni\u017cszych stopni wzbudza\u0142 krytyk\u0119 tak\u017ce w samym zakonie. Zgodnie z celem Weishaupta, jednostk\u0119 prowadzono do doskonalenia za pomoc\u0105 wychowywania, lub wymagaj\u0105c samowychowywania. Warunkiem doskonalenia cz\u0142owieka by\u0142o pos\u0142usze\u0144stwo. Z jednej strony powinno by\u0107 ono uzyskiwane przez osobisty przyk\u0142ad starszych stopniem, przez l\u0119k ni\u017cszych i przez \u201epoci\u0105g ludzi ku cudowno\u015bciom\u201d. Z drugiej strony wymaga\u0142o ono totalnej wiedzy o wszystkich osobistych tajemnicach wychowanka. Ten koncept Weishaupt przej\u0105\u0142 od swoich najzagorzalszych przeciwnik\u00f3w \u2013 jezuit\u00f3w. Jezuici wymagali \u015blepego pos\u0142usze\u0144stwa\u00a0<\/span>wobec prze\u0142o\u017conych oraz wykorzystywali spowied\u017a<\/a> jako efektywn\u0105 metod\u0119 kierowania lud\u017ami. Przeciwnicy iluminat\u00f3w krytykowali te koncepcje jako \u201edespotyzm o\u015bwiecenia\u201d. Manfred Agethen ustali\u0142, \u017ce iluminaci zwi\u0105zani byli ze swoimi przeciwnikami w dialektycznym<\/a> splocie. Aby wyrwa\u0107 jednostk\u0119 spod duchowego panowania Ko\u015bcio\u0142a, stosowano jezuickie metody rachunku sumienia. Aby doprowadzi\u0107 do triumfu o\u015bwiecenia i rozumu<\/a>, stosowano wielostopniowy system i mistyczne akcesoria, przypominaj\u0105ce entuzjastyczny irracjonalizm<\/a> r\u00f3\u017cokrzy\u017cowc\u00f3w. By wyzwoli\u0107 ludzko\u015b\u0107 spod despotyzmu ksi\u0105\u017c\u0105t i kr\u00f3l\u00f3w, cz\u0142onkowie musieli podlega\u0107 niemal totalitarnej<\/a> kontroli i psychotechnice<\/a>.<\/p>\n

Cz\u0142onkowie<\/strong><\/p>\n

Iluminaci odnie\u015bli kilka sukces\u00f3w. Na pocz\u0105tku 1780 zakon liczy\u0142 mi\u0119dzy 1,5 a 2 tysi\u0105cami cz\u0142onk\u00f3w w 70 r\u00f3\u017cnych pa\u0144stwach rzeszy<\/a> niemieckiej. Stanowi\u0142o to oko\u0142o jednej trzeciej liczby wolnomularzy. Trzecia cz\u0119\u015b\u0107 cz\u0142onk\u00f3w nale\u017ca\u0142a do szlachty, ok. 70% sko\u0144czy\u0142o studia. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 koncentrowa\u0142a si\u0119 w Bawarii i turynge\u0144skich<\/a> pa\u0144stewkach Weimar i Gotha. Poza rzesz\u0105 mo\u017cna dowie\u015b\u0107 dzia\u0142alno\u015bci iluminat\u00f3w jedynie w Szwajcarii<\/a>.<\/p>\n

Niemiecki historyk Eberhard Weis zbada\u0142 wyrywkowo struktur\u0119 spo\u0142eczn\u0105<\/a> zakonu ustalaj\u0105c, \u017ce oko\u0142o jedna trzecia cz\u0142onk\u00f3w nale\u017ca\u0142a do szlachty, a 12% do duchowie\u0144stwa. Prawie 70% iluminat\u00f3w mia\u0142o wykszta\u0142cenie akademickie. Udzia\u0142 rzemie\u015blnik\u00f3w wynosi\u0142 prawie 25%, wyra\u017anie wi\u0119cej ni\u017c kupc\u00f3w, kt\u00f3rych by\u0142o tylko 10%. Przewa\u017caj\u0105ca wi\u0119kszo\u015b\u0107 iluminat\u00f3w (prawie 75%) sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z urz\u0119dnik\u00f3w i oficer\u00f3w. Odpowiada\u0142o to celowi zakonu infiltracji absolutystycznego pa\u0144stwa. Sam Weishaupt by\u0142 dumny w 1787, \u017ce co dziesi\u0105ty wy\u017cszy urz\u0119dnik Bawarii nale\u017ca\u0142 do zakonu. Szczeg\u00f3lnie wyra\u017any by\u0142 wysi\u0142ek infiltracyjny w bawarskim kolegium cenzury, kt\u00f3re a\u017c do interwencji ksi\u0119cia elektora w 1784, sk\u0142ada\u0142o si\u0119 przewa\u017cnie z iluminat\u00f3w. Tak\u017ce cenzorzy nie nale\u017c\u0105cy do zakonu sympatyzowali z o\u015bwieceniem. Odpowiada\u0142a temu praktyka urz\u0119du. Pisma eksjezuit\u00f3w i inne o charakterze przeciw-o\u015bwieceniowym i klerykalnym, a nawet modlitewniki by\u0142y zakazane, natomiast literatura o\u015bwieceniowa by\u0142a promowana.<\/p>\n

Ten przelotny sukces nie mo\u017ce przes\u0142oni\u0107 faktu, \u017ce zakon iluminat\u00f3w sk\u0142ada\u0142 si\u0119 w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci z drugorz\u0119dnych akademik\u00f3w. Wst\u0119powali oni do zakonu w nadziei, \u017ce otworz\u0105 si\u0119 przed nimi mo\u017cliwo\u015bci kariery. Korelowa\u0142o to z koncepcj\u0105 infiltracji Weishaupta. Cel ten pozostawa\u0142 nieznany dla nowo-przyj\u0119tych cz\u0142onk\u00f3w. Sw\u00f3j w\u0142a\u015bciwy cel, stworzenie intelektualnej i politycznej elity spo\u0142ecze\u0144stwa, zakon osi\u0105gn\u0105\u0142 tylko w niewielkim stopniu. Poza wymienionymi ju\u017c wyj\u0105tkami (Goethe, Herder, Knigge), wszyscy znacz\u0105cy przedstawiciele niemieckiego p\u00f3\u017anego o\u015bwiecenia pozostawali ca\u0142kiem poza zakonem (Schiller, Kant<\/a>, Lessing<\/a>, a tak\u017ce Lavater<\/a>, kt\u00f3rego Knigge na pr\u00f3\u017cno usi\u0142owa\u0142 zwerbowa\u0107), lub, jakFriedrich Nicolai<\/a>, wyst\u0119powali z niego szybko rozczarowani jego sztywnymi strukturami. Nie mog\u0142o by\u0107 mowy o \u017cadnym rzeczywistym zagro\u017ceniu dla pa\u0144stwa bawarskiego ze strony \u201emola ksi\u0105\u017ckowego Weishaupta i jego kompan\u00f3w utopist\u00f3w\u201d<\/i>, ale \u201ewyzwanie dla starych pot\u0119g by\u0142o zbyt silne nawet w tej okie\u0142znanej formie\u201d<\/i>.<\/p>\n

Znaczenie<\/strong><\/h2>\n

Teorie spiskowe<\/strong><\/p>\n

Wiele teorii spiskowych<\/a> powtarza po dzi\u015b dzie\u0144, \u017ce iluminaci przetrwali zakaz dzia\u0142alno\u015bci i stali si\u0119 wyj\u0105tkowo pot\u0119\u017cn\u0105 tajn\u0105 organizacj\u0105, stoj\u0105c\u0105 za wieloma zjawiskami negatywnie ocenianymi. Tak wi\u0119c mieli oni wp\u0142yn\u0105\u0107 m.in. na powstanieUSA<\/a>, co jednak ze wzgl\u0119du na sekwencj\u0119 czasow\u0105 niemo\u017cliwe (wojna o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Stan\u00f3w Zjednoczonych<\/a> rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 ju\u017c w 1775, a wi\u0119c przed za\u0142o\u017ceniem zakonu).<\/p>\n

Iluminatom przypisywano r\u00f3wnie\u017c odpowiedzialno\u015b\u0107 za rewolucj\u0119 francusk\u0105<\/a>. T\u0105 powtarzan\u0105 cz\u0119sto teori\u0119 upubliczni\u0142 po raz pierwszy w 1791 francuski ksi\u0105dz Jacques Fran\u00e7ois Lefranc w swojej ksi\u0105\u017cce Le voile lev\u00e9 pour les curieux ou les secrets de la R\u00e9volution r\u00e9v\u00e9les \u00e0 l\u2019aide de la franc-Ma\u00e7onnerie<\/i> (\u201ePodniesiona zas\u0142ona, albo dla ciekawych odkryte tajemnice Rewolucji przy pomocy masonerii\u201d). By\u0142y jezuita francuski Augustin Barruel<\/a> i szkocki fizyk John Robison<\/a>upowszechnili te tezy w swoich powsta\u0142ych wkr\u00f3tce potem dzie\u0142ach o przyczynach rewolucji francuskiej. Pr\u00f3bowali oni niezale\u017cnie od siebie dowie\u015b\u0107, \u017ce rewolucj\u0119 wywo\u0142ali iluminaci, a nie ci\u0105g\u0142e represje wobec trzeciego stanu<\/a>, rozpowszechnienie idea\u0142\u00f3w o\u015bwiecenia, z\u0142a sytuacja gospodarcza kraju, s\u0142abe zbiory w roku poprzednim i nieudolnezarz\u0105dzanie sytuacj\u0105 kryzysow\u0105<\/a> przez kr\u00f3la Ludwika XVI<\/a>. Przedstawiano w tym celu trzy rzekome dowody:<\/p>\n